تاریخچه قهوه؛ از یک بز رقصان تا ۲ میلیارد فنجان در روز

تاریخچه قهوه؛ از یک بز رقصان تا ۲ میلیارد فنجان در روز
بوی قهوه برای خیلی از ما یادآور کافه‌های مدرن شهر است، نه سفره‌ی پدر بزرگ. راستش را بخواهید، در ایران برخلاف برخی کشورهای عربی، قهوه هرگز به عنوان یک سنت ریشه‌دار و همگانی جا نیفتاد. چای همیشه پادشاه سفره‌ی ایرانی بود و هست. اما این دانه‌ی کوچک و تلخ در سایر نقاط جهان – از یمن گرفته تا ترکیه و اروپا – داستان پرفرازونشیبی دارد. داستانی که با بزهای رقصان شروع شد و به دومین کالای پرمبادله جهان پس از نفت رسید. در این نوشتار، آن مسیر را بدون حاشیه و با نگاه دانشنامه‌ای دنبال می‌کنیم.
۱. افسانه‌ی «کالدی» و بزهای رقصان
قدیمی‌ترین روایت شفاهی درباره قهوه به منطقه «کافا» در اتیوپی (حبشه) برمی‌گردد. حدود ۱۲۰۰ سال پیش، چوپانی به نام «کالدی» متوجه شد بزهایش پس از خوردن میوه‌های قرمز یک درختچه، شب را با انرژی و بی‌خوابی سپری می‌کنند. خودش میوه را چشید و احساس نشاط عجیبی کرد. داستان را به راهب یک صومعه محلی برد. راهب که نخست میوه‌ها را در آتش انداخت، از بوی خوش بوداده شدن آنها شگفت‌زده شد و تصمیم گرفت آنها را در آب جوش بریزد. اولین فنجان قهوه به این ترتیب دم شد.
اگرچه این افسانه مدرک تاریخی قطعی ندارد، اما می‌داند که تا پیش از سده ۱۵ میلادی، قبایل اتیوپی از میوه و برگ قهوه به صورت جویدنی یا تخمیر شده استفاده می‌کردند. هنوز هم در آن مناطق نوشیدنی محلی به نام «کشیر» از پوست قهوه تهیه می‌شود.
۲. قهوه در جهان اسلام؛ از صوفیان یمن تا قهوه‌خانه‌های حلب
نقطه عطف تاریخ قهوه، ورود آن به جهان اسلام است. در سده ۱۵ میلادی (قرن نهم هجری)، صوفیان ساکن یمن – به خصوص در منطقه «مُکا» – متوجه خاصیت بیداری‌بخشی دانه قهوه شدند. آنها از جوشانده قهوه برای بیدار ماندن در مراسم ذکر و اوراد شبانه استفاده می‌کردند. نام «قهوه» ریشه در زبان عربی دارد؛ برخی آن را از «قَهی» (بی‌اشتها شدن) و برخی از «قَهوة» (رنگی تیره مانند شراب) می‌دانند.
از یمن، قهوه به حجاز (مکه و مدینه)، سپس به مصر (قاهره) و شامات (حلب و دمشق) راه یافت. اولین قهوه‌خانه‌های جهان در شهرهای اسلامی مثل حلب (سوریه) و استانبول (ترکیه) تأسیس شدند. در ابتدا برخی فقها نسبت به قهوه ابراز نگرانی کردند، اما پس از بررسی به این نتیجه رسیدند که قهوه مستی نمی‌آورد و تنها باعث هوشیاری و بیداری می‌شود؛ بنابراین اکثر علما آن را مباح اعلام کردند. امروزه نیز قهوه در نزد تمام مراجع شیعه و سنی حلال و اشکال ندارد، به شرطی که مصرف متعادل باشد و به بدن آسیب نرساند.
۳. سنت قهوه عربی؛ اصالت مهمان‌نوازی در منطقه عربستان
در شبه جزیره عربستان و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس (از عربستان و امارات تا عراق و اردن)، قهوه یک آیین جدی و محترم است. به آن «قهوه عربی» یا «قهوه عرب» می‌گویند و تفاوت‌های بارزی با قهوه ترک یا اروپایی دارد:
دانه‌ها بسیار سبک رست می‌شوند (رنگ روشن تا قهوه‌ای کمرنگ).
حتماً با هل کوبیده شده (و گاهی زعفران، دارچین یا میخک) همراه است.
شکر به آن اضافه نمی‌شود؛ شیرینی آن از هل و خرما تأمین می‌گردد.
در فنجان‌های کوچک و بدون دسته (فنجان قهوه خوری عربی) و تنها تا نیمه پر می‌شود.
در مجالس عربی، نپذیرفتن قهوه بی‌احترامی محسوب می‌شود و مهمان با تکان دادن فنجان نشان می‌دهد دیگر تمایلی ندارد.
سنت قهوه عربی در مناطق عرب‌نشین ایران مثل خوزستان، بوشهر و هرمزگان نیز رواج دارد، اما در سایر نقاط ایران به عنوان یک سنت عمومی جا نیفتاده است.
۴. ورود قهوه به ترکیه؛ تولد قهوه ترک
در امپراتوری عثمانی، قهوه به شیوه‌ای متفاوت تهیه شد: دانه‌ها را بسیار ریز آسیاب می‌کردند و در ظرف مخصوصی به نام «قهوه‌جوش» (cezve) روی حرارت ملایم با آب و شکر (اختیاری) می‌جوشاندند تا کف کند. این روش به «قهوه ترک» شهرت یافت. استانبول در قرن ۱۶ میلادی مملو از قهوه‌خانه‌هایی شد که مردم در آنها نشست و برخاست اجتماعی داشتند، شطرنج بازی می‌کردند و شعر می‌خواندند.
قهوه ترک از طریق عثمانی به اروپا هم راه یافت. سفیران عثمانی در وین (اتریش) قهوه را به اروپایی‌ها معرفی کردند و اولین قهوه‌خانه اروپا در سال ۱۶۴۵ در ونیز (ایتالیا) افتتاح شد.
۵. قهوه در ایران؛ حضور محدود نه سنت ریشه‌دار
در ایران، قهوه برای اولین بار در دوره صفویه (قرن دهم هجری) رواج یافت. شاه عباس صفوی به قهوه‌خانه‌ها علاقه داشت و در اصفهان قهوه‌خانه‌هایی ساخته شد که محل نقالی، شاهنامه‌خوانی و گفتگوهای هنری بود. با این حال، قهوه هرگز نتوانست جای چای را در سفره ایرانی بگیرد. از دوره قاجار به بعد، به دلیل تجارت چای با روسیه و هزینه کمتر آن، چای به نوشیدنی اصلی مردم تبدیل شد.
امروزه قهوه در ایران بیشتر در کافه‌های مدرن شهرهای بزرگ مصرف می‌شود و سنت دیرینه و گسترده‌ای در فرهنگ عمومی ندارد. استثنا مناطق جنوبی (بوشهر، هرمزگان، خوزستان) هستند که به دلیل همسایگی با کشورهای عربی، قهوه عربی را به شکل محدود و محلی حفظ کرده‌اند. همچنین قهوه ترک در آذربایجان و تهران طرفدارانی دارد، اما نه به اندازه چای.
به طور خلاصه، اگر در ایران دعوت به چای نشانی از صمیمیت است، قهوه یک انتخاب شخصی یا مد روز، نه یک نماد فرهنگی ریشه‌دار.
۶. قهوه از نگاه اسلام؛ حکم شرعی و آداب مصرف
همان‌طور که اشاره شد، قهوه از نظر شرعی حلال و مجاز است. مهم‌ترین اصول اخلاقی در مصرف آن عبارتند از:
پرهیز از اسراف (نوشیدن بیش از حد که باعث بی‌خوابی یا آسیب بدنی شود).
عدم همراهی با حرام (قمار، موسیقی حرام، اختلاط نامشروع در قهوه‌خانه‌ها).
توجه به نظافت و پاکی ظروف.
در ماه رمضان، نوشیدن قهوه در فاصله افطار تا سحر مانعی ندارد، اما باید به اندازه کافی آب نیز نوشید تا روزه با تشنگی فراوان شروع نشود.
همچنین اگر پزشک به دلیل حساسیت یا بیماری خاصی مصرف قهوه را منع کرده، رعایت نظر پزشک واجب است و مصرف آن در آن حالت جایز نیست.
۷. دانستنی‌های خواندنی و محترمانه از سراسر جهان
قهوه پس از نفت، دومین کالای پرمبادله جهان است.
فنلاند بالاترین سرانه مصرف قهوه را دارد (۱۲ کیلوگرم به ازای هر نفر در سال).
در کلمبیا، شعاری وجود دارد: «قهوه ما را دور هم جمع می‌کند».
در ژاپن، قهوه کنسرو شده گرم در دستگاه‌های فروش خودکار عرضه می‌شود.
بتهوون، آهنگساز آلمانی، وسواس داشت که هر فنجان قهوه‌اش دقیقاً ۶۰ دانه باشد.
اولین عکس از فنجان قهوه در سال ۱۸۵۸ ثبت شده است.
در جهان اسلام، قهوه‌خانه‌های تاریخی حلب هنوز پابرجا هستند و بازدید از آنها بخشی از میراث فرهنگی شام به شمار می‌رود.
۸. قهوه در ترازوی سلامت؛ فواید و احتیاط‌ها
علم امروز تأیید می‌کند که مصرف متعادل قهوه (۲ تا ۳ فنجان در روز، معادل ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلی‌گرم کافئین) می‌تواند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲، آلزایمر و پارکینسون را کاهش دهد و تمرکز را افزایش دهد. اما زیاده‌روی (بیش از ۶ فنجان) باعث اضطراب، تپش قلب، ریفلاکس معده و بی‌خوابی می‌شود.
توصیه می‌شود:
قهوه را بدون شکر یا با شیرینی طبیعی (مثل خرما) بنوشید.
از خامه‌های صنعتی پرچرب پرهیز کنید.
اگر معده حساسی دارید، قهوه را با شیر یا پس از غذا مصرف کنید.
در دوران بارداری یا شیردهی، با پزشک مشورت کنید.
جمع‌بندی؛ قهوه داستانی جهانی، نه یک سنت ایرانی
قهوه از اتیوپی به یمن آمد، در جهان اسلام توسط صوفیان رواج یافت، در ترکیه شکل قهوه ترک را پیدا کرد، به اروپا رفت و امروز در سراسر دنیا طرفدار دارد. اما در ایران، برخلاف تصور برخی، قهوه هیچ‌گاه نانوشته‌ی فرهنگی سفره ایرانی نبوده و نیست. چای پادشاه بی‌منازع ماست. با این حال، شناخت تاریخچه قهوه به عنوان یک نوشیدنی جهانی، خالی از لطف نیست. اگر شما هم گاهی قهوه می‌نوشید، بهتر است بدانید این جرعه کوچک، مسیری چندصدساله را پشت سر گذاشته است تا به فنجان شما برسد.
نظر شما چیست؟ آیا در خانواده‌تان رسمی برای پذیرایی با قهوه وجود دارد؟ کدام نوع قهوه – عربی، ترک یا فرانسوی – را بیشتر می‌پسندید؟ خوشحال می‌شویم تجربه‌تان را در بخش نظرات بنویسید.

#تاریخچه_قهوه #قهوه_عربی #قهوه_ترک  #آشنایی_با_قهوه